Katalitik konvertör nedir, arızası nasıl anlaşılır?

Katalitik konvertör (katalizör), egzoz hattında duran ve içindeki değerli metal kaplı petekle karbonmonoksit, yanmamış hidrokarbon ve azot oksitleri kimyasal tepkimeyle daha az zararlı gazlara dönüştüren parçadır. Arızası güç kaybı, artan tüketim, çürük yumurta kokusu, motor arıza lambası ve alttan gelen takırtıyla kendini gösterir.

Sağlam bir katalizör fark edilmez. Çoğu sürücü varlığını ilk kez arıza lambası yandığında ya da emisyon ölçümünde öğrenir.

Katalitik konvertör nasıl çalışır?

Katalizörün içinde bal peteğini andıran seramik ya da metal bir gövde bulunur. Peteğin binlerce ince kanalının yüzeyi platin, paladyum ve rodyum gibi metallerle kaplıdır. Egzoz gazı bu kanallardan geçerken metaller tepkimeyi hızlandırır ama kendileri harcanmaz:

• Karbonmonoksit (CO) karbondioksite dönüşür.
• Yanmamış hidrokarbonlar (HC) karbondioksit ve suya dönüşür.
• Azot oksitler (NOx) azot ve oksijene ayrışır.

Benzinli araçlardaki "üç yollu" katalizör bu üç işi birlikte yapar. Bunun için iki koşul gerekir. Birincisi, katalizörün çalışma sıcaklığına ulaşması; soğuk katalizör neredeyse hiç dönüşüm yapmaz. İkincisi, motorun doğru yakıt-hava oranıyla çalışması. Katalizörün önündeki ve arkasındaki oksijen sensörleri bu oranı ve dönüşüm verimini sürekli ölçer. Verim düştüğünde motor arıza lambasını yakan da genellikle bu ölçümdür.

Dizel araçlarda oksidasyon katalizörü bulunur; azot oksitleri ise ayrı bir sistem (SCR ve AdBlue) azaltır. Aşağıdaki belirtiler ve nedenler en çok benzinli araçlardaki üç yollu katalizör için geçerlidir.

Katalitik konvertör arızasının belirtileri

• Güç kaybı. Eriyen ya da tıkanan petek egzozun çıkışını daraltır. Motor özellikle yüksek devirde ve yokuşta nefessiz kalır.
• Yakıt tüketiminde artış. Egzoz direnci arttıkça motor aynı işi daha çok yakıtla yapar.
• Çürük yumurta kokusu. Verimi düşen katalizör, yakıttaki kükürtten oluşan hidrojen sülfürü dönüştüremez.
• Motor arıza lambası. Oksijen sensörleri dönüşüm veriminin düştüğünü görünce arıza kodu kaydedilir.
• Alttan takırtı. Darbe ya da ısıl şokla kırılan petek parçaları gövde içinde çıngırak gibi ses yapar; ilk çalıştırmada ve rölantide daha belirgindir.
• Emisyon ölçümünde yüksek değer. Katalizörü işlevini yitirmiş araçta egzozdaki CO ve HC değerleri yükselir.

Egzozdan çıkan dumanın rengi de motorun katalizöre ne gönderdiğine dair ipucu verir. Renklerin ne anlattığını beyaz duman yazımızdaki tabloda topladık.

Katalizörü ne bozar?

Katalizör çoğu zaman kendiliğinden bozulmaz; motor tarafındaki bir arızanın bedelini öder.

1. 1Ateşleme hatası. Bir silindirde yanma olmazsa yakıt egzoza yanmadan gider ve katalizörün içinde yanar. Petek aşırı ısınır, eriyebilir. Yanıp sönen motor arıza lambası tam olarak bu tehlikeyi bildirir.
2. 2Yağ ve antifriz yakan motor. Segmanlardan, supap keçelerinden ya da contadan yanma odasına giren yağ ve soğutma suyu, peteğin yüzeyini kaplar ve aktif metalleri işlevsiz bırakır. Buna katalizör zehirlenmesi denir.
3. 3Zengin karışım. Arızalı enjektör, oksijen sensörü ya da sıcaklık sensörü motoru gereğinden fazla yakıtla çalıştırır. Fazla yakıt katalizörü ısıtır ve kurumla kaplar.
4. 4Sürekli kısa mesafe. Çalışma sıcaklığına ulaşamayan katalizör verimsiz çalışır ve birikintilerini yakamaz.
5. 5Darbe ve ısıl şok. Sert kasis ve kaldırım darbeleri seramik peteği çatlatabilir. Kızgın katalizörün derin suya girmesi de ani soğumayla aynı etkiyi yapabilir.

Arıza katalizörde mi, oksijen sensöründe mi?

Katalizör verim kodu, katalizörün kendisi sağlam olduğu halde de kaydedilebilir. Bu yüzden kod görüldü diye katalizör değiştirilmez; önce ölçüm yapılır.

Sistem şöyle karar verir: Katalizörün önündeki sensör, motorun karışımı ayarlarken sürekli zengin ve fakir arasında gidip gelen bir sinyal üretir. Sağlam bir katalizör oksijeni depolayıp bıraktığı için arkadaki sensörün sinyali çok daha sakin kalır. Arka sensör de öndeki gibi dalgalanmaya başlarsa ünite katalizörün oksijen depolama yeteneğini kaybettiğine karar verir ve verim kodunu kaydeder.

Aynı tablo başka sebeplerle de oluşabilir:

• Arka oksijen sensörünün kendisi arızalıdır ya da yavaş tepki verir.
• İki sensör arasında egzoz kaçağı vardır. Kaçaktan giren hava arka sensörün ölçümünü bozar.
• Motor sürekli zengin ya da fakir çalışmaktadır. Asıl sorun bir enjektör, hava kaçağı ya da ön sensördedir; katalizör yalnızca bunun sonucunu gösterir.

Servis, arıza tespit cihazında iki sensörün canlı sinyallerini yan yana izleyerek, egzoz hattında kaçak arayarak ve gerekirse egzoz gazı ölçümüyle bu ihtimalleri ayıklar. Teşhis bitmeden yapılan katalizör değişimi, kodu geri getirebilir.

Katalizörün ömrü ne kadardır?

Katalizör, belirli bir kilometrede değişmesi gereken bir parça olarak tasarlanmaz. Motoru sağlıklı, yağ ve antifriz yakmayan, ateşleme sistemi bakımlı bir araçta uzun süre görev yapabilir. Ömrünü kısaltan şey kilometreden çok, motor tarafındaki ihmallerdir. Bu yüzden yüksek kilometreli bir araçta katalizörün durumu kilometreye bakılarak değil, ölçümle değerlendirilmelidir.

Temizlik mi, değişim mi?

Petek sağlamsa ve sorun yüzeydeki birikintiyse temizlik kısmen işe yarayabilir; petek erimiş, kırılmış ya da yağla zehirlenmişse tek çözüm değişimdir.

Yüzey birikintisinde, üreticinin onayladığı katkılar ve aracın çalışma sıcaklığına ulaştığı uzun, kesintisiz sürüşler verimi bir miktar geri getirebilir. Eriyen petek ise geri gelmez. Petekte ne olduğunu, katalizör söküldüğünde ya da egzoz hattına bağlanan bir kamerayla bakıldığında görmek mümkündür.

Karar vermeden önce katalizörü neyin bozduğunu bulun. Ateşleme hatası ya da yağ yakma giderilmeden takılan yeni katalizör de kısa sürede aynı yolu izler. Fatura katalizörde görünse bile sebep çoğu zaman motordadır.

Katalizör sökülürse ne olur?

Tıkanan katalizörün sökülüp yerine boş boru konması, teknik olarak sorunu çözmez, yenilerini doğurur.

Motor yazılımı katalizör arkasındaki oksijen sensöründen veri bekler. Katalizör yoksa bu sensör ön sensörle aynı dalgalanmayı görür, verim kodu kaydedilir ve motor arıza lambası kalıcı yanar. Egzozdaki CO ve HC değerleri belirgin biçimde yükselir.

Emisyon tarafında da sonuç vardır. TÜVTÜRK, geçerli bir egzoz emisyon ölçümü bulunmayan aracın muayenede "ağır kusurlu" sayıldığını belirtir. Katalizörü olmayan ya da işlevini yitirmiş bir benzinli araç, emisyon ölçümünde sınır değerleri aşma riskiyle karşı karşıyadır.

Katalizör hırsızlığına dikkat

İçindeki değerli metaller yüzünden katalizör, hırsızların hedefi olabilen bir parçadır. Çalındığında araç çalıştırılınca egzoz sesi birden çok yükselir, çünkü hat ortasından kesilmiştir. Mümkünse aracı aydınlık, kameralı ya da kapalı alanlara park edin.

Ömrünü uzatan alışkanlıklar

• Motor arıza lambasını, özellikle yanıp sönüyorsa, ertelemeyin.
• Yağ eksilten bir motorda yağ tamamlayıp geçmeyin; eksilmenin sebebini buldurun.
• Bujileri ve ateşleme bobinlerini bakım planındaki aralıkta kontrol ettirin.
• Sürekli kısa mesafe kullanıyorsanız, aracın çalışma sıcaklığına ulaştığı uzun sürüşleri ara ara ekleyin.
• Sert kasis ve derin su birikintilerinden kaçının.

Katalizör ile partikül filtresi (DPF) aynı şey mi?

Hayır. Katalizör gazları kimyasal olarak dönüştürür ve benzinli ile dizel araçların ikisinde de bulunur. DPF ise dizel motorun ürettiği is parçacıklarını fiziksel olarak tutan bir filtredir. Modern dizel araçlarda ikisi aynı egzoz hattında birlikte çalışır. DPF'nin temizliği ve bakımı için DPF rehberimize bakabilirsiniz.

İkinci el araçta katalizör nasıl kontrol edilir?

Katalizör arızası ilanlarda çoğu zaman "egzozda küçük bir ses" diye geçer. Oysa değişimi pazarlığı değiştirecek bir masraftır.

Ekspertizde katalizöre üç yönden bakılır. EOBD (beyin) testinde katalizör verimi ve oksijen sensörleriyle ilgili kayıtlı arıza kodları ile hazırlık monitörlerinin durumu okunur. Dinamometrede ölçülen güç, aracın katalog değerinin belirgin altındaysa egzoz tıkanıklığı da olası sebepler arasına girer. Lift üzerinde egzoz hattında kesme, kaynak ve sonradan eklenmiş boru izleri aranır; egzoz kontrolü pakette ayrı bir kalemdir. Bu üç bulgu birlikte okunduğunda, "biraz ses yapıyor" denen egzozun arkasındaki maliyet görünür hale gelir. EOBD testinin ve dinamometrenin hangi paketlerde olduğu ekspertiz paketlerimiz sayfasında; ölçümlerin rapora nasıl geçtiğini ekspertiz raporu rehberimizde anlattık.