Rot ayarı nedir, ne zaman yapılır?

Rot ayarı, tekerleklerin doğrultusunu (toe) ve eğim açılarını (camber, caster) üreticinin belirlediği değerlere getirme işidir. Direksiyon bir tarafa çekiyorsa, düz yolda direksiyon simidi eğri duruyorsa, lastik bir kenarından yeniyorsa ya da araç çukura, kaldırıma sert çarptıysa yaptırılır. Lastik değişiminde ve süspansiyon parçası değiştiğinde de kontrol edilir.

İşin adı direksiyon sistemindeki rot kolundan gelir: tekerleğin doğrultusu, rot kolunun boyu değiştirilerek ayarlanır. Ama ölçüm üç açının hepsine bakar.

Rot ayarında hangi açılar ölçülür?

Üç açı ölçülür ve her biri farklı bir belirti verir.

Toe: tekerleğin doğrultusu

Toe, araca üstten bakıldığında tekerleklerin tam ileriyi mi gösterdiğini, yoksa burunlarının hafifçe içe ya da dışa mı döndüğünü anlatır. Burunlar içe dönükse "toe-in", dışa dönükse "toe-out" denir. Rot ayarı denince akla ilk gelen ayar budur; tekerleğin yola göre doğrultusunu doğrudan değiştirir.

Toe bozulduğunda tekerlek yolda hafifçe yan yan sürtünerek ilerler. Sonuç, lastiğin sırtında testere dişi gibi aşınma ve direksiyonun bir tarafa çekmesidir. Toe açısı derece ve dakika cinsinden ölçülür; bazı cihazlar ve üretici tabloları bunu milimetre olarak da verir.

Camber: tekerleğin dik duruşu

Camber, araca önden bakıldığında tekerleğin dikey eksene göre içe ya da dışa yatık olmasıdır. Üst kısmı içe yatıksa negatif, dışa yatıksa pozitif camber denir. Değer bozulursa lastik yalnızca iç ya da dış kenarıyla yola basar ve o kenardan yenir.

Caster: direksiyon ekseninin eğimi

Caster, araca yandan bakıldığında tekerleğin döndüğü eksenin dikeye göre eğimidir. Doğru caster açısı, virajdan çıkarken direksiyonun kendiliğinden düz konuma dönmesini sağlar. Bozuk caster direksiyonda ağırlık, düz giderken dengesizlik ya da sağ-sol farkı olarak hissedilir.

Birçok binek araçta yalnızca toe ayarlanabilir; camber ve caster fabrikada parçaların geometrisiyle belirlenir. Bu araçlarda camber ya da caster ölçüm sınırının dışındaysa, bu çoğu zaman bir parçanın eğildiğini ya da yıprandığını gösterir ve ayarla değil parça değişimiyle düzelir.

Rot bozukluğunun belirtileri nelerdir?

Aşağıdakilerden biri varsa rot ayarını ölçtürmenin zamanı gelmiştir:

• Direksiyon çekmesi: Düz ve eğimsiz bir yolda direksiyonu hafifçe bıraktığınızda araç bir tarafa gidiyor.
• Eğri direksiyon simidi: Araç düz giderken simit ortada değil, sağa ya da sola dönük duruyor.
• Kenardan aşınan lastik: Lastiğin iç ya da dış omzu, sırtına göre belirgin fazla yenmiş.
• Testere dişi aşınma: Diş blokları bir yönde keskin, diğer yönde yuvarlak aşınmış; elinizi lastiğin üzerinde gezdirince fark edilir.
• Virajda lastik sesi: Normal hızda alınan virajlarda lastikler gıcırdıyor.
• Direksiyonun kendiliğinden dönmemesi: Viraj sonrası simit merkeze kendi gelmiyor.

Çekme her zaman rot ayarından gelmez. Bir taraftaki lastiğin basıncı düşükse, iki ön lastik farklı aşınmışsa ya da bir frende sıkışma varsa da araç çeker. Önce lastik basıncına bakmak en kolay ilk adımdır.

Rot ayarı ne zaman yapılır?

Rot ayarı bir belirti görüldüğünde ve tekerleklerin geometrisini değiştirebilecek bir olaydan sonra yapılır. Periyodik kontrol aralığı için en doğru kaynak aracınızın kullanım ve bakım kılavuzudur; tek bir kilometre değeri bütün araçlar için geçerli değildir.

Belirti olmasa da şu durumlardan sonra ölçtürmek gerekir:

• Çukura, kaldırıma ya da yol kenarındaki bir engele sert çarptıysanız
• Hafif de olsa bir kazaya karıştıysanız
• Rot, rotil, salıncak, amortisör ya da direksiyon kutusu gibi bir parça değiştiyse
• Yeni lastik taktırdıysanız (yeni lastiğin eski açıyla erken yıpranmaması için)

Avrupa Birliği'nin periyodik muayene direktifi 2014/45/AB de ön düzen kontrolünde ölçütü sabit bir sayı olarak değil, "üreticinin verilerine uygunluk" olarak tanımlar. Yani doğru değer araçtan araca değişir.

Rot ayarı nasıl yapılır?

Rot ayarı, tekerleklere takılan sensörler ya da hedefler ve bunları okuyan bilgisayarlı bir cihazla yapılır. Adımlar şöyledir:

1. 1Ön kontrol: Lastik basınçları üreticinin değerine getirilir. Rotil, rot başı ve salıncak burçlarında boşluk olup olmadığına bakılır. Boşluk varsa önce parça değişir; aksi hâlde yapılan ayar kısa sürede yeniden bozulur.
2. 2Ölçüm: Dört tekerleğe sensör ya da hedef takılır, cihaz toe, camber ve caster değerlerini okur.
3. 3Karşılaştırma: Ölçülen değerler cihazın veri tabanındaki üretici değerleri ve toleranslarıyla karşılaştırılır.
4. 4Ayar: Toe, rot kollarının boyu değiştirilerek ayarlanır. Ayarlanabilen araçlarda camber ve caster de ilgili bağlantı noktalarından düzeltilir. Bu sırada direksiyon simidi de ortalanır.
5. 5Son ölçüm: Bütün değerlerin tolerans içinde olduğu yeniden ölçülerek doğrulanır.

İyi bir rot ayarı, işlem öncesi ve sonrası değerlerin yan yana yazıldığı bir çıktıyla teslim edilir. Bu çıktıyı isteyin; neyin ne kadar düzeltildiğini gösterir.

Rot ayarı ile balans aynı şey mi?

Hayır, ikisi farklı sorunları çözer.

• Rot ayarı tekerleklerin açısını düzeltir. Çekmeyi ve düzensiz lastik aşınmasını önler.
• Balans ayarı tekerleğin ağırlığını çevresine eşit dağıtır. Belirli bir hızda direksiyonda ya da koltukta hissedilen titreşimi giderir.

Direksiyonda hem çekme hem titreşim varsa ikisinin birlikte kontrol edilmesi mantıklıdır. Yalnızca birini yaptırmak diğer sorunu çözmez.

Rot ayarı yaptırılmazsa ne olur?

En hızlı görülen sonuç lastik kaybıdır. Toe ya da camber bozuk bir araçta lastik bir kenarından yenir ve takım, diş derinliği tükenmeden kullanılamaz hâle gelir. Tekerlek yolda yan yana sürtünerek ilerlediği için yuvarlanma direnci de artar, bu da yakıt tüketimine yansır.

Güvenlik tarafı daha az görünür ama daha önemlidir. Çeken bir araçta sürücü direksiyonu sürekli düzelterek gider; ıslak zeminde ya da ani frende bu tepki yetmeyebilir.

İkinci el araçta rot durumunu ekspertiz nasıl gösterir?

İkinci el araç alırken rotun durumunu ekspertizdeki yanal kayma testi gösterir. Araç, test hattındaki yanal kayma plakasının üzerinden direksiyon düz tutularak yavaşça geçer. Tekerlek doğrultusu bozuksa lastik plakayı yana iter; cihaz bu kaymayı ölçer ve aracın 1 km yolda kaç metre yana çekeceği olarak, yani m/km cinsinden verir. Bayilerimizdeki yanal kayma plakası 1 m uzunluğundadır; tekerlek plaka üzerinde daha uzun yol aldıkça ölçüm daha kararlı olur.

Yanal kayma, toe ve camber açılarının birlikte yarattığı sonucu ölçer. Açıları tek tek vermez; o iş rot ayar cihazının işidir. Ama aracın düz gidip gitmediğine dair hızlı ve tarafsız bir sayı verir.

Yüksek bir yanal kayma değeri iki şeyden birini söyler. Ya araç basitçe rot ayarına ihtiyaç duyuyordur, ya da alt takım bir darbe almıştır. İkisini ayırmak için ekspertizde başka testlere de bakılır: boşluk testi rot, rotil ve burçlardaki oynamayı, alt takım kontrolü eğilmiş salıncak ya da aks parçalarını, şasi ve podye kontrolü ise gövdedeki darbe izlerini gösterir. Rot ayarıyla düzelmeyen bir çekme, bu kontrollerden birinde karşılığını bulur.

Yanal kayma testi Standart, Süper, Lüks ve Lüks+ paketlerinde yer alır; içerikleri paketlerimiz sayfasında görebilirsiniz. Test hattındaki diğer ölçümleri fren ve süspansiyon testi yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular